Όταν το παρελθόν συνεχίζει να γράφει το παρόν

Οι πρώιμες εμπειρίες δεν αφήνουν μόνο αναμνήσεις. Συμμετέχουν στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται ο ψυχισμός μας.

Από τις πρώτες κιόλας σχέσεις της ζωής αρχίζουν να διαμορφώνονται εσωτερικές αναπαραστάσεις για τον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο. Μέσα από αυτές αποκτούμε μια αίσθηση για το ποιοι είμαστε, τι αξίζουμε, τι μπορούμε να περιμένουμε από τους ανθρώπους γύρω μας και πόσο ασφαλής ή επικίνδυνος είναι ο κόσμος που κατοικούμε.

Οι αναπαραστάσεις αυτές δεν λειτουργούν ως συνειδητές σκέψεις. Αποτελούν το ψυχικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο οργανώνεται η εμπειρία μας, έναν εσωτερικό χάρτη που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, ερμηνεύουμε και νοηματοδοτούμε όσα συμβαίνουν στη ζωή μας.

Ο άνθρωπος δεν έρχεται ποτέ σε επαφή με την πραγματικότητα με ουδέτερο τρόπο. Κάθε εμπειρία περνά μέσα από το πρίσμα όσων έχει ήδη μάθει για τον εαυτό του και για τον κόσμο. Ο ψυχισμός δεν λειτουργεί σαν μια κάμερα που καταγράφει αντικειμενικά τα γεγονότα. Επιλέγει, οργανώνει, συνδέει και αποδίδει νόημα στην εμπειρία. Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να βρεθούν μπροστά στο ίδιο γεγονός και να ζήσουν δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Το γεγονός είναι κοινό, το νόημα όμως δεν είναι.

Αυτό που κάποτε χρειάστηκε να πιστέψουμε για να προσαρμοστούμε στις συνθήκες της ζωής μας συχνά συνεχίζει να λειτουργεί και όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Οι ψυχικές δομές έχουν μια ισχυρή τάση προς τη σταθερότητα. Ο άνθρωπος επιδιώκει ασυνείδητα μια αίσθηση συνέχειας για το ποιος είναι και πώς λειτουργεί ο κόσμος. Γι’ αυτό οι παλιές πεποιθήσεις εγκαταλείπονται δύσκολα. Όχι επειδή είναι απαραίτητα αληθινές, αλλά επειδή είναι οικείες.

Έτσι, το παρελθόν δεν παραμένει ζωντανό μόνο μέσα στη μνήμη. Μια επώδυνη εμπειρία αφήνει πίσω της δύο διαφορετικά αποτυπώματα. Το πρώτο είναι η ίδια η πληγή: ο φόβος, η ντροπή, η μοναξιά, η απόρριψη, η απώλεια ή ο ψυχικός πόνος που βίωσε ο άνθρωπος. Το δεύτερο είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώθηκε ο ψυχισμός γύρω από αυτή την εμπειρία. Οι πεποιθήσεις που διαμορφώθηκαν, οι άμυνες που αναπτύχθηκαν, οι προσδοκίες που δημιουργήθηκαν και οι τρόποι προστασίας που κάποτε υπήρξαν αναγκαίοι.

Συχνά, όταν μιλάμε για το παρελθόν, εστιάζουμε κυρίως στην πληγή. Ωστόσο, η μακροχρόνια επίδραση μιας επώδυνης εμπειρίας δεν βρίσκεται μόνο στον πόνο που άφησε πίσω της. Βρίσκεται και στην ψυχική οργάνωση που δημιουργήθηκε γύρω από αυτόν τον πόνο.

Ο πόνος μπορεί να ανήκει στο παρελθόν. Η οργάνωση όμως που αναπτύχθηκε για να τον διαχειριστεί μπορεί να εξακολουθεί να λειτουργεί στο παρόν, επηρεάζοντας τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους, σχετιζόμαστε, προστατεύουμε τον εαυτό μας, αγαπάμε, φοβόμαστε και τελικά ζούμε.

Η αντίληψη επηρεάζει τη συμπεριφορά και η συμπεριφορά διαμορφώνει τη ζωή. Ένας εργαζόμενος δέχεται μια παρατήρηση από τον προϊστάμενό του. Για κάποιον είναι μια χρήσιμη πληροφορία. Για κάποιον άλλον μπορεί να βιωθεί ως απειλή που ενεργοποιεί ανασφάλεια και αμφιβολία. Το κρίσιμο σημείο όμως δεν είναι η αρχική συναισθηματική αντίδραση, αλλά όσα ακολουθούν.

Ο δεύτερος άνθρωπος αρχίζει να ελέγχει υπερβολικά τον εαυτό του. Διστάζει να πάρει πρωτοβουλίες, αποφεύγει το ρίσκο και περιορίζει την έκθεσή του. Σταδιακά παύει να λειτουργεί με βάση τις δυνατότητές του και αρχίζει να λειτουργεί με βάση τον φόβο του. Κάποια στιγμή ο φόβος παύει να είναι απλώς ένα συναίσθημα και γίνεται τρόπος οργάνωσης της ζωής. Η δημιουργικότητα περιορίζεται, η πρωτοβουλία μειώνεται, η έκφραση δυσκολεύεται και οι επιλογές στενεύουν. Ο άνθρωπος δεν κινείται πλέον μέσα στο εύρος των πραγματικών δυνατοτήτων του, αλλά μέσα στα όρια που του επιβάλλει ο φόβος του.

Κάπως έτσι, η ζωή αρχίζει να στενεύει γύρω από μια παλιά πεποίθηση.

Το ίδιο συμβαίνει και στις σχέσεις. Οι βαθύτερες προσδοκίες που έχουμε για την αγάπη, την εγγύτητα, την απόρριψη ή την εγκατάλειψη επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε. Καθορίζουν τι προσέχουμε, τι φοβόμαστε, τι διεκδικούμε, τι αποφεύγουμε και τι θεωρούμε φυσιολογικό.

Σταδιακά, αυτές οι εσωτερικές βεβαιότητες αρχίζουν να οργανώνουν τη συμπεριφορά μας και η συμπεριφορά μας επηρεάζει τις εμπειρίες που ζούμε. Γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι νιώθουν ότι η ζωή τους επαναλαμβάνεται. Όχι επειδή επαναλαμβάνεται το παρελθόν, αλλά επειδή επαναλαμβάνεται η ψυχική οργάνωση που δημιουργήθηκε γύρω από αυτό.

Η ψυχολογική αλλαγή δεν ξεκινά όταν προσπαθούμε να ξεχάσουμε όσα συνέβησαν. Ξεκινά όταν αρχίζουμε να βλέπουμε τον εσωτερικό χάρτη με τον οποίο κινούμαστε μέσα στη ζωή. Όταν αναγνωρίζουμε ότι πολλές από τις βεβαιότητες που θεωρούσαμε αυτονόητες δεν είναι αντικειμενικές αλήθειες, αλλά τρόποι οργάνωσης της εμπειρίας που δημιουργήθηκαν κάποτε για να μας προστατεύσουν.

Γιατί η μεγαλύτερη δύναμη του παρελθόντος δεν βρίσκεται μόνο σε όσα συνέβησαν.

Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αυτά οργανώθηκαν μέσα μας.

Όσο αυτή η οργάνωση παραμένει αόρατη, συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε, αισθανόμαστε, σχετιζόμαστε και επιλέγουμε, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούμε.

Όταν όμως γίνει ορατή, αποκτούμε τη δυνατότητα να διακρίνουμε τι ανήκει στην παλιά εμπειρία και τι ανήκει στη σημερινή πραγματικότητα.

Και τότε το παρελθόν δεν παύει να υπάρχει.

Παύει όμως να δρα μέσα από εμάς χωρίς τη γνώση και τη συμμετοχή μας.