Αυτό που γίναμε δεν είναι όλο αυτό που μπορούμε να είμαστε

Αυτό που γίναμε δεν είναι όλο αυτό που μπορούμε να είμαστε

Αυτό που ένας άνθρωπος ονομάζει «χαρακτήρα» δεν είναι πάντα μόνο αυτό που είναι. Είναι πολύ συχνά και αυτό που χρειάστηκε να γίνει. Μια ψυχική οργάνωση που διαμορφώθηκε μέσα από σχέσεις, εμπειρίες, τραύματα, ματαιώσεις και τρόπους προσαρμογής που κάποτε είχαν λόγο ύπαρξης.

Η προσωπικότητα δεν είναι ένα κλειστό σχήμα που μας ορίζει μια για πάντα. Έχει ιστορία. Και ακριβώς γι’ αυτό δεν είναι αμετάβλητη.

Συχνά οι άνθρωποι μιλούν για τον εαυτό τους σαν να είναι κάτι σταθερό και οριστικό. «Έτσι είμαι», «έτσι αντιδρώ», «πάντα αυτό παθαίνω», «σε αυτό καταλήγω». Κάπως έτσι, ο τρόπος με τον οποίο έμαθαν να νιώθουν, να σχετίζονται, να αμύνονται, να ζητούν, να υποχωρούν ή να προστατεύονται αρχίζει να μοιάζει με ταυτότητα. Και αυτό που κάποτε διαμορφώθηκε μέσα από την εμπειρία βιώνεται τελικά σαν ουσία.

Όμως η προσωπικότητα δεν εμφανίζεται έτοιμη. Διαμορφώνεται μέσα στον χρόνο. Μέσα από τις πρώτες σχέσεις, τις συναισθηματικές εμπειρίες, τις απουσίες, τις ματαιώσεις, τις προσδοκίες και τις προσαρμογές. Πολλά από εκείνα που αργότερα ονομάζουμε «χαρακτήρα» δεν είναι απλώς στοιχεία της φύσης μας. Είναι και ψυχικές μορφές που αναπτύχθηκαν για να μπορέσουμε να σταθούμε μέσα στον κόσμο όπως τον γνωρίσαμε.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έμαθε να σωπαίνει για να μη χάσει τη σχέση. Να γίνεται υπερβολικά προσαρμοστικός για να μη νιώσει απόρριψη. Να ελέγχει τα πάντα για να αποφύγει το χάος. Να μικραίνει τον εαυτό του για να μην απειλεί. Να γίνεται απαραίτητος για να εξασφαλίσει θέση. Να απομακρύνεται πριν εκτεθεί. Να μοιάζει δυνατός εκεί όπου στην πραγματικότητα έμεινε μόνος.

Αυτοί οι τρόποι δεν προκύπτουν τυχαία. Συχνά είναι οργανώσεις που κάποτε είχαν νόημα. Απαντήσεις που λειτούργησαν προστατευτικά. Μορφές επιβίωσης που βοήθησαν τον άνθρωπο να αντέξει ψυχικά, να παραμείνει συνδεδεμένος, να μη διαλυθεί.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτό που κάποτε προστάτευε αργότερα περιορίζει. Όταν η παλιά προσαρμογή συνεχίζει να λειτουργεί αυτόματα, ακόμη κι αν οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Όταν ο άνθρωπος δεν σχετίζεται πια ελεύθερα με τον κόσμο, αλλά μέσα από παγιωμένα μοτίβα που επαναλαμβάνονται χωρίς να γίνονται συνειδητά.

Τότε η προσαρμογή μεταμφιέζεται σε ταυτότητα. Και το άτομο αρχίζει να πιστεύει ότι είναι αυτό που στην πραγματικότητα αναγκάστηκε να γίνει.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο κρίσιμα ψυχολογικά σημεία: αυτό που αναπτύχθηκε μέσα μας για να αντέξουμε δεν είναι όλο αυτό που είμαστε. Δεν είμαστε μόνο οι άμυνες, οι εσωτερικές συγκρούσεις, οι φόβοι και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα μας.

Γιατί μέσα στην πορεία της ανάπτυξης δεν εξελίσσονται όλα εξίσου. Ορισμένα στοιχεία ενισχύονται υπερβολικά επειδή κρίθηκαν αναγκαία. Άλλα μένουν πίσω, επειδή δεν υπήρχε χώρος, ασφάλεια ή υποστήριξη για να αναπτυχθούν.

Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να γίνει ιδιαίτερα ικανός στο να αντέχει, αλλά όχι στο να χαλαρώνει. Να γίνει υπεύθυνος, αλλά όχι ελεύθερος να επιθυμεί. Να μάθει να φροντίζει τους άλλους, αλλά όχι να αναγνωρίζει τις δικές του ανάγκες. Να αναπτύξει έλεγχο, διαύγεια ή προσαρμογή, αλλά όχι εμπιστοσύνη, αυθορμητισμό, αίσθηση αξίας ή εσωτερική ασφάλεια.

Με αυτή την έννοια, η ψυχική δουλειά δεν αφορά μόνο την κατανόηση του πόνου ή την επεξεργασία του τραύματος. Αφορά και κάτι ακόμη: την ανάπτυξη πλευρών του εαυτού που δεν μπόρεσαν να ωριμάσουν αρκετά.

Αφορά την ενίσχυση ψυχικών δυνατοτήτων που έμειναν αδύναμες, παραμελημένες ή ανενεργές. Την ανάπτυξη της φωνής εκεί όπου υπήρχε μόνο σιωπή. Του ορίου εκεί όπου υπήρχε μόνο προσαρμογή. Της εμπιστοσύνης εκεί όπου υπήρχε μόνο επιφυλακή. Της αυτοεκτίμησης εκεί όπου υπήρχε μόνο αμφιβολία. Της ζωντάνιας εκεί όπου για χρόνια κυριαρχούσε μόνο η επιβίωση.

Αυτό είναι ουσιαστικό, γιατί η αλλαγή δεν σημαίνει να απορρίψουμε ό,τι έχουμε υπάρξει. Δεν σημαίνει να πολεμήσουμε τον εαυτό μας. Ούτε να σβήσουμε την ιστορία μας.

Σημαίνει να κατανοήσουμε πώς διαμορφωθήκαμε. Να αναγνωρίσουμε ποιες εσωτερικές οργανώσεις κάποτε μας προστάτεψαν, αλλά σήμερα μας στενεύουν. Να διακρίνουμε τι είναι ζωντανή ανάγκη και τι είναι παλιός τρόπος επιβίωσης. Και παράλληλα, να αρχίσουμε να καλλιεργούμε ό,τι μέσα μας δεν είχε μέχρι τώρα την ευκαιρία να αναπτυχθεί.

Αυτός είναι ένας πιο αληθινός τρόπος να σκεφτούμε την ψυχική εξέλιξη. Όχι ως μεταμόρφωση σε κάποιον άλλον άνθρωπο, αλλά ως βαθμιαία διεύρυνση του εαυτού. Ως δυνατότητα να ζήσουμε πέρα από τις πιο περιοριστικές μορφές που κάποτε χρειάστηκε να πάρουμε.

Το παρελθόν μας επηρεάζει, αλλά δεν μας εξαντλεί. Οι εμπειρίες μας μας διαμορφώνουν, αλλά δεν μας ορίζουν απόλυτα. Η προσωπικότητα έχει ιστορία, αλλά δεν είναι πεπρωμένο.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο ουσιαστικές αλήθειες της ψυχολογικής δουλειάς: ο άνθρωπος δεν είναι μόνο αυτό που του συνέβη, ούτε μόνο αυτό που έχτισε για να προστατευτεί. Είναι και αυτό που μπορεί να αναγνωρίσει, να επεξεργαστεί, να μετασχηματίσει. Είναι και αυτό που μπορεί να αναπτύξει από εδώ και πέρα.

Αυτό που γίναμε δεν είναι όλο αυτό που μπορούμε να είμαστε. Μέσα από επίγνωση, επεξεργασία και ουσιαστική ψυχική δουλειά, ο άνθρωπος δεν απορρίπτει την ιστορία του. Τη μεταβολίζει, τη νοηματοδοτεί και δημιουργεί περισσότερο χώρο για πλευρές του εαυτού που δεν είχαν μέχρι τώρα την ευκαιρία να ωριμάσουν. Και εκεί αρχίζει μια πιο ελεύθερη, πιο πλήρης και πιο αληθινή σχέση με τον εαυτό.